RO/ARO की परीक्षा के लिए महत्त्वपूर्ण तद्भव-तत्सम शब्द (Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO)
Hello Readers! 😊 आप यहाँ RO/ARO की परीक्षा के लिए महत्त्वपूर्ण टॉपिक तद्भव-तत्सम शब्द का अध्ययन करेंगे, जिसमें शामिल हैं परिभाषा, उदाहरण और तत्सम शब्द को पहचानने के प्रमुख नियम। (Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO)
Table of Contents
तत्सम शब्द :
तत्+सम् = तत्सम
तत् का अर्थ है ‘उसी’
सम् का अर्थ है ‘ जैसा ‘/ ‘ समान ‘/ ‘ बराबर ’
अतः तत्सम का अर्थ है ‘ उसी के जैसा ’I
हिंदी भाषा में प्रयोग होने वाले ऐसे शब्द, जो संस्कृत भाषा से लिए गए हैं और उसी (मूल रूप) रूप में प्रयोग होते हैं उन्हें तत्सम शब्द कहते हैं। जैसे— मेघ, क्षेत्र, कंकण, कृष्ण, क्रूर, राष्ट्र, गौरव आदि।
तद्भव शब्द :
तद्+भव= तद्भव
तद् का अर्थ है ‘वह’/ ‘उससे’
भव का अर्थ है ‘उत्पत्ति’
अतः तद्भव शब्द का अर्थ है ‘ उससे उत्पन्न हुआ ’I
हिंदी भाषा में प्रयोग होने वाले ऐसे शब्द, जो संस्कृत भाषा के शब्दों में विकार आने से उत्पन्न हुए हैं उन्हें तद्भव शब्द कहते हैं I जैसे — दही, कान, हाथ, अंधेरा, आंख, आदि। ये शब्द क्रमशः संस्कृत भाषा के मूल शब्द दधि, कर्ण, हस्त, अंधकार, अक्षि में विकार आने से उत्पन्न हुए हैं, ये सभी तत्सम शब्द है।
तद्भव और तत्सम शब्दों को पहचानने के नियम:
- तत्सम शब्दों में प्रायः ‘ष’ वर्ण का प्रयोग होता है। जैसे — कृष्ण, विष्णु , कृषक।
- जिन शब्दों में ऋ की मात्रा का प्रयोग होता है वे तत्सम शब्द हो सकते हैं। जैसे — गृह, कृपा।
- संयुक्त अक्षरों (क्ष, त्र, ज्ञ, श्र) वाले शब्द प्रायः तत्सम शब्द होते हैं। जैसे — पुत्र, त्रिभुवन, तृष्णा, पक्षी, अक्षि।
- जिन शब्दों में चंद्रबिंदु का प्रयोग होता है वे शब्द निश्चित ही तद्भव शब्द होते हैं। जैसे — वहाँ,चाँद,माँ I
- जिन शब्दों में र वर्ण का प्रयोग रेफ ( ‘ र ‘ वर्ण को अक्षर के ऊपर लगाया जाता है जैसे—आम्रचूर्ण, सर्प, अर्पण आदि ) या रडार ( ‘ र ‘ वर्ण को अक्षर के नीचे लगाया जाता है जैसे— उग्र, भ्रमर, प्रिय आदि) के रूप में प्रयोग होता है वे शब्द प्रायः तत्सम शब्द होते हैं।
👉 वे शब्द जिनमें आधे व्यंजन का प्रयोग होता है प्राय: तत्सम शब्द होते हैं।
| तद्भव | तत्सम | तद्भव | तत्सम |
|---|---|---|---|
| अकथ | अकथ्य | अगम | अगम्य |
| अच्छा | अच्छ | अटारी | अट्टालिका |
| अड्डा | अट्टा | अनूठा | अनुत्थ |
| अनेह | अस्नेह | अपाहिज | अपादहस्त |
| अभागा | अभाग्य | अमावस | अमावस्या |
| अमोल | अमूल्य | अलग | अलग |
| अलता | अलक्तक | अवध | अयोध्या |
| आग | अग्नि | आढ़त | आढ्यत्व (आ ढ् य त् व) |
| आप | आत्म | आलस | आलस्य |
| इच्छा | ईप्सा | इमली | अम्लिका |
| उगना | उद्गत (उ द् ग त ) | उगलना | उद्गलन |
| उघाड़ना | उद्घाटन (उ द् घा ट न) | उछाह | उत्साह |
| उजड्ड | उज्जड | उजला | उज्ज्वल |
| उठान | उत्थान | उड़ान | उड्डयन |
| उलाहना | उपालंभ | उसास | उच्छवास |
| ऊखल | उद्खल | ओझा | उपाध्याय |
| ओस | अवश्याय | औटाना | उत्तापन |
| कंधा | स्कंध | कछुआ | कच्छप |
| कटार | कट्टार | कन्नौज | कान्यकुब्ज |
| करेला | कारुवेल्ल | कलेवा | कल्य |
| कलेश | क्लेश | काजल | कज्जल |
| काढ़ा | क्वाथ | किल्लोल | कल्लोल/ कल्लौल |
| कुत्ता | कुक्कुर | कुदाल | कुद्दाल (कु द् दा ल) |
| कुबड़ा | कुब्ज | कुल्हड़ | कुल्हर |
| कैथा | कपित्थ | खिड़की | खटक्किका |
| गडरिया | गड्डलिका (ग ड् ड लि का) | गाल | गल्ल |
| ग्यारह | एकादश | गोसाईं | गोस्वामी |
| घाट | घट्ट (घ ट् ट) | चार | चत्वारि |
| चित | चित्त | चुल्लू | चुल्लुक |
| चूल्हा | चुल्ली/ चुल्लि | जनम | जन्म |
| जनवास | जन्यवास | जलन / जलना | ज्वलन |
| जाड़ा | जाड्य (जा ड् य) | जिस | यस्य |
| जीभ | जीह्वा (जी ह् वा) | जुगति | युक्ति |
| जोड़ा | युक्त | जोति | ज्योति |
| टिटिहरी | टिट्टिभी (ट ट् टि भी) | ठाकुर | ठक्कुर |
| ढकना | ढक्कन | तपना | तप्त |
| तापसी | तपस्वी | तीता | तिक्त |
| थाली | स्थाली | थोड़ा | स्तोक |
| दंभ | डिंभ | दूध | दुग्ध |
| धान | धान्य | धुनि | ध्वनि |
| नंगा | नग्न | नस | नस्या / स्नायु |
| नाथ | नस्ता | नाहन | स्नान |
| निछल | निश्छल | नीचा / नीच | नीच्य |
| नीम | नीम्ब | नेह | स्नेह |
| पंगत | पंक्ति | पकवान | पक्वान्न (प क् वा न् न ) |
| पका | पक्व (प क् व) | पट्टा | पट्ट |
| पीछे | पश्चात | पीतल | पित्तल |
| पीपल | पिप्पल | पूंछ | पुच्छ |
| पोथी | पुस्तक | फिटकरी | स्फटिक |
| फुलवाड़ी | फुल्लवाटिका | फूटना | स्फुटन |
| फूल | फुल्ल | ||
| फेफड़ा | फुफ्फुस | फोड़ना | स्फोटन |
| बखान | व्याख्यान | बछड़ा / बच्चा / बेटा | वत्स |
| बहुरना | व्याघुट | बहेलिया | व्याध |
| बालम | बल्लभ | बिछड़ना | विच्छेद |
| बीतना/ बीता | व्यतीत | बेल | बिल्व |
| भाला | भल्ल | भालू | भल्लुक |
| भीतर | अभ्यंतर | मंजन | मज्जन |
| मुखिया | मुख्य | मूंग | मुग्द |
| मोती | मुक्ता / मौक्तिक | मोल | मूल्य |
| युगल | युग्म | रत्ती | रक्तिका |
| रहट | अरघट्ट | रीता | रिक्त |
| रूप | रूप्य | लच्छा | लवगुच्छ |
| लाज | लज्जा | लिपटना | लिप्त |
| विथा | व्यथा | सकना | शक्यते |
| सगा | स्वकीय/ स्वक | सच | सत्य |
| सजाना | सज्जापन | सतसई | सप्तशती |
| सपना | स्वप्न | सबद | शब्द |
| साँई | स्वामी | साँचा | सच्चक |
| साँझ | संध्या | साँवला | श्यामल |
| सात | सप्त | सितार | सप्ततार |
| सुहाग | सौभाग्य | सौत | सपत्नी |
| हँसी | हास्य | हड़ताल | हट्टताल |
| हथिनी | हस्तिनी | हल्दी | हरिद्रा |
| हाट | हट्ट | हाथ | हस्त |
👉 वे शब्द जिनमें ‘क्ष ‘ वर्ण का प्रयोग होता है प्राय: तत्सम शब्द होते हैं।
| तद्भव | तत्सम | तद्भव | तत्सम |
|---|---|---|---|
| अंगरखा | अंगरक्षक | अखरोट | अक्षोट |
| अखाड़ा | अक्षवाट | अच्छत | अक्षत |
| अछोह | अक्षोभ | अलच्छन | अलक्षण |
| आखर / अच्छर | अक्षर | ईख | इक्षु |
| कोख | कुक्षि | खत्री | क्षत्रिय |
| खपाना | क्षेपण | खार / राख | क्षार |
| खीर | क्षीर | खुर | क्षुर |
| खुरपा | क्षुरप्र | खूंटा | क्षोड़ |
| खेत | क्षेत्र | खेती | क्षेत्रित |
| खेदक | क्षेपक | खेप | क्षेप |
| खोई | क्षोद्र | खोज | क्षोद्य |
| गोखरू | गोक्षुर | चख | चक्षु |
| छुरी | क्षुरिका | छोटा / खुदरा | क्षुद्र |
| छोड़ना | क्षोड़न | तीखा | तीक्ष्ण |
| दच्छ / दच | दक्ष | दाख | द्राक्ष |
| दाहिना | दक्षिण | नखत | नक्षत्र |
| पंख | पक्ष | पखवारा | पक्षवार |
| पच्छी | पक्षी | परख / परिच्छा | परीक्षा |
| पाख | पक्ष | भखना | भक्षण |
| भिखारी | भिक्षाकारी | भिच्छुक | भिक्षुक |
| भीख | भिक्षा | भूख | बुभुक्षा |
| मक्खी/ माखी | मक्षिका | मधुमक्खी | मधुभक्षिका |
| माखन / मक्खन | म्रक्षण | रखना | रक्षण |
| राखी | रक्षा / रक्षिका / रक्षासूत्र | रुखाई | रूक्षता |
| रूखा | रूक्ष | लच्छ्न | लक्षण |
| लछमी/लखमी | लक्ष्मी | लाख (पदार्थ) | लाक्षा |
| लाख (संख्या) | लक्ष | लिख | लिक्षा |
| विक्षोह | विक्षोभ | सीख | शिक्षा |
| सिखाना | शिक्षण | साखी | साक्षी |
👉 वे शब्द जिनमें ‘ त्र ‘ वर्ण का प्रयोग होता है प्राय: तत्सम शब्द होते हैं।
| तद्भव | तत्सम | तद्भव | तत्सम |
|---|---|---|---|
| इकतीस | एकत्रिंशत् | उनतीस | ऊनत्रिंशत् |
| तिगुना | त्रिगुण | तिहाई | त्रिभागिका |
| तीन | त्रीणि | तीस | त्रिंशत् |
| तीसरा | त्रिसृत | तेरह | त्रयोदश |
| तैंतीस | त्रित्रिंशत् | पाता | पदत्राता |
| बेंत | वेत्र | मदारी | मंत्रकारी |
| महावत | महापात्र | यहाँ | अत्र |
| सोता | स्त्रोत | अनत | अन्यत्र |
| अमीत | अमित्र | आँत / अँतड़ी | आंत्र |
| इकट्ठा | एकत्र | कपूत | कुपुत्र |
| कहाँ | कुत्र | किधर | कुत्रस्थ |
| गात | गात्र | गोत | गोत्र |
| चरित | चरित्र | चितेरा | चित्रकार |
| चीता | चित्रक | चैत | चैत्र |
| जहाँ | यत्र | टूटना | त्रूट्यते (त्रू ट् य ते ) |
| तिकोना | त्रिकोण | तिपाई | त्रिपाद |
| तेवर | त्रिकुटी | तोड़ना | त्रोटन |
| दाई | धात्री / धाय | दोहता | दौहित्र |
| धरती | धरित्री | धोती | धौत्र |
| नेवता/ नेउता | निमंत्रण | पतोहू | पुत्रवधू |
| परपोती | प्रपौत्री | पात | पत्र |
| पाती | पत्रिका | पुतला | पुत्रक |
| पूत | पुत्र | पोता | पौत्र |
| पोती | पौत्री | मीत | मित्र |
| राजपूत / रावत | राजपुत्र | सूत | सूत्र |
| इकतीस | एकत्रिंशत् | उनतीस | ऊनत्रिंशत् |
| तिगुना | त्रिगुण | तिहाई | त्रिभागिका |
| तीन | त्रीणि | तीस | त्रिंशत् |
| तीसरा | त्रिसृत | तेरह | त्रयोदश |
| तैंतीस | त्रित्रिंशत् | पाता | पदत्राता |
| बेंत | वेत्र | मदारी | मंत्रकारी |
| महावत | महापात्र | यहाँ | अत्र |
| सोता | स्त्रोत |
👉 वे शब्द जिनमें ‘ ज्ञ ‘ वर्ण का प्रयोग होता है प्राय: तत्सम शब्द होते हैं।
| तद्भव | तत्सम | तद्भव | तत्सम |
|---|---|---|---|
| अजान | अज्ञान | अनजान | अज्ञानी |
| जानना | ज्ञान | नाता | ज्ञाति |
| नैहर | ज्ञातिगृह | पहचान | प्रत्यभिज्ञान |
| महारानी | महाराज्ञी | याग | यज्ञ |
| रानी | राज्ञी |
👉 वे शब्द जिनमें ‘ श्र ‘ वर्ण का प्रयोग होता है प्राय: तत्सम शब्द होते हैं।
| तद्भव | तत्सम |
|---|---|
| आँसू | अश्रु |
| आसरा | आश्रय |
| धनसेठ / धन्नासेठ | धनश्रेष्ठि |
| मूँछ | श्मश्रु |
| सराध | श्राद्ध |
| सावन | श्रावण |
| सास | श्वश्रु (श् व श्रु) |
| सीधी | श्रेणी |
| सेठ | श्रेष्ठी |
| तद्भव | तत्सम |
|---|---|
| सुन्न | शून्य |
| सगुन | शकुन |
| लाज | लज्जा |
| लोभ | लुब्द्ध |
| साग | शाक |
| कान्हा / किशन | कृष्ण |
| मुठ्ठी | मुष्टिका |
| हड्डी | अस्थि |
| हाथ | हस्त |
| होंठ | ओष्ठ |
| सांस | श्वास |
| आँख | अक्षि |
| आँसू | अश्रु |
| भौह | भ्रू |
| मुँह | मुख |
| सिर | शिर |
| लीलार | ललाट |
| साखी | साक्षी |
| सींग | श्रृंग |
| कान | कर्ण |
| पसीना | प्रस्विन्न |
| सांड | षण्ड |
| सियार | श्रृंगाल |
| सिंह | शार्दूल |
| मक्खी | मक्षिका |
| अँगोछा | अंगप्रौंछा |
| अच्छत | अक्षत |
| उछाह | उत्साह |
| ओखली | उलूखल |
| काठ | काष्ठ |
| क्रोधी | क्रुद्ध |
| गेहूँ | गोधूम |
| गिद्ध | गृध्र |
| रंगना | रंजन |
| सांवला | श्यामल |
| सांप | सर्प |
| मेंढक | मंडूक |
| मौर | मुकुट/मौलि/ मुकुल |
| रगड़ना | घर्षण |
| होली | होलिका |
| सराध | श्राद्ध |
| सलाई | शलाका |
| सुई | सूचि |
| साड़ी | शाटी |
| शक्कर | शर्करा |
| सीढ़ी | श्रेणी |
| राखी | रक्षासूत्र |
| भांजी | भागिनयी |
| भांजा | भागिनेय |
| भर्तार | भतृ |
| भतीजा | भ्रातृज / भ्रातृव्य / भ्रातष्य |
| ससुर | श्वसुर |
| ससुराल | श्वसुराल |
| मौसी | मातृष्वसा |
| मौसा | मातृष्वसृपति |
| साला | श्यालक |
| सास | श्वश्रृ |
| बुआ | पितृश्वासा |
| भाभी | भ्रातृभार्या / भ्रातृवधू |
| भाई | भ्रातृ |
| बहन/बहिन | भगिनी |
| बहनोई | भागिनीपति |
| दामाद | जमाता |
| जमाई | जमातृ |
| भावज | भ्रातृजाया |
| नंदोई | ननांदृपति |
| परपोती | प्रपौत्री |
| परपोता | प्रपौत्र |
| बच्चा | वत्स |
| नाती | नप्तृ / नप्तृक |
| पिता | पितृ |
| माँ | मातृ / माता |
| देवर | द्विवर |
| चाचा | पितृव्य |
| पतोहू | पुत्रवधू |
| बहू | वधू |
| दूल्हा | दुर्लभ |
| मैहर/नैहर | मातृगृह |
| दाई | धात्री / धाया |
| साईं | स्वामी |
| सिक्ख | शिष्य |
| सार्थी | सारथि |
| युगल | युग्म |
| सूखा | शुष्क |
| सावन | श्रावण |
| रात | रात्रि |
| सांझ | संध्या |
| सपना | स्वप्न |
| सच | सत्य |
| सीख | शिक्षा |
| मौत | मृत्यु |
| सुमिरन | स्मरण |
| रोपना | रोपण |
| वहाँ | तत्र |
| वह | असौ |
| यह | एष |
| एक | एकः |
| दो | द्वितीयः |
| तीन | त्रयः |
| चार | चत्वारः |
| पांच | पञ्च |
| छः | षट् |
| सात | सप्त |
| आठ | अष्ट |
| नौ | नव |
| दस | दश |

MY YouTube Channel Link : 👉🖱 https://www.youtube.com/channel/UCGpC7nWE0-bBv9I53MM8qjQ
Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO
Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO, Important Tadbhav-Tatsam for RO ARO
