Skip to content

Vilom Shabd ke 4 Bhed Very Important

  • by

विलोम शब्द और विलोम शब्द के 4 भेद (Vilom Shabd ke 4 Bhed)

विलोम शब्द (Antonyms)

ऐसे शब्द जो किसी शब्द का विपरीत (opposite) अर्थ बताते हैं, विलोम शब्द कहलाते हैं।

विलोम शब्द के भेद:

विलोम शब्द के 4 भेद है,

  1. पूर्ण विलोम
  2. अपूर्ण/आंशिक विलोम
  3. लैंगिक विलोम
  4. भावात्मक विलोम

1. पूर्ण विलोम शब्द:-

पूर्ण विलोम शब्द किसी शब्द का ‘पूर्ण विरोधी अर्थ’ प्रकट करता है।

जैसे –
राजा – प्रजा
दिन – रात
काला – सफेद
छोटा – बड़ा
मोटा – पतला

2. अपूर्ण/आंशिक विलोम शब्द:-

यह किसी शब्द का ‘आंशिक विलोम अर्थ ‘ प्रकट करता है। जहाँ पूर्ण विलोम ‘विरोधी’ होते हैं, वहीं आंशिक विलोम ‘विपरीतार्थी आभास’ वाले शब्द होते हैं, इनमें गुण, मात्रा या अवस्था में आंशिक भिन्नता होती हैं। जैसे-

शब्दपूर्ण विलोमआंशिक विलोम
राजा प्रजारंक
ठंडागर्मगुनगुना
विद्वानमूर्खअल्पज्ञ (कम जानने वाला)
उत्कृष्टनिकृष्ट साधारण
जंगम स्थावर सुस्त

3. लैंगिक विलोम शब्द:-

लिंग परिवर्तन से बने शब्दों को लैंगिक विलोम शब्द कहते हैं।

जैसे-
राजा-रानी
स्त्री – पुरुष
बालक – बालिका
वर – वधू
बेटा – बेटी
नर – नारी
पिता – माता

4. भावात्मक विलोम शब्द:-

जैसे: राजा-दास

विलोम शब्दों से संबंधित प्रमुख नियम:

विलोम शब्द हमेशा सजातीय होते हैं I

अर्थात

यदि शब्द तत्सम है तो विलोम भी तत्सम होगा तथा यदि शब्द तद्भव है तो विलोम भी तद्भव होगा। संज्ञा शब्द का विलोम संज्ञा शब्द होगा, सर्वनाम का विलोम सर्वनाम, विशेषण का विलोम विशेषण, क्रिया शब्द का विलोम क्रिया
और क्रिया विशेषण का विलोम क्रिया विशेषण ही होता है। जैसे :–

अघ का विलोम अनघ नहीं हो सकता क्योंकि अघ शब्द संज्ञा है जबकि अनघ शब्द विशेषण है तो अघ का सही विलोम पुण्य होगा, यहाँ अघ और पुण्य दोनों ही शब्द संज्ञा है। जबकि अनघ / निरघ शब्द का सही विलोम अघी होगा, यहाँ अघी और अनघ दोनों ही शब्द विशेषण है।

ठीक वैसे ही, पाप का विलोम निष्पाप नहीं होगा क्योंकि पाप शब्द संज्ञा है जबकि निष्पाप शब्द विशेषण है, पापी का सही विलोम निष्पाप होता है, पाप का सही विलोम पुण्य दोनों ही शब्द संज्ञा है ।

शब्द का प्रकारशब्दविलोम शब्द
तत्सम शब्दहस्ति हस्तिनी ( हथिनी❌)
तत्सम शब्द स्त्री पुरूष ( आदमी❌)
तत्सम शब्दतिमिरआलोक ( उजाला ❌)
तद्भव शब्द हाथी हथिनी ( हस्तिनी❌)
तद्भव शब्द औरत आदमी ( पुरूष❌)
तद्भव शब्द अँधेराउजाला (आलोक ❌)
संज्ञा शब्दअतिथि आतिथेय
संज्ञा शब्दअपराधीनिरपराध
सर्वनाम शब्दमैं तुम
सर्वनाम शब्दवह यह
विशेषण शब्दअधिक न्यून ( कम ❌)
विशेषण शब्द
✔️ क्योँकि ‘कम’ और ‘ज्यादा’ शब्द उर्दू भाषा के शब्द है।
ज्यादा कम ( न्यून ❌)

कठिन विलोम शब्द ( Kathin Vilom Shabd)

शब्दविलोमशब्दविलोम
आकीर्ण / विकीर्ण / विस्तीर्ण / प्रकीर्ण संकीर्णश्रीयुत श्रीहीन
अघ पुण्य अघ (Noun)❌ अनघ (Adjective)
अघी अनघ / निरघ / निष्पाप
पापी निष्पापपापी ❌ निष्पापी (No such word exist)
पाप
(Noun)
पुण्य
(Noun)
पाप (Noun)❌ निष्पाप (Adjective)
अपराधी
(Noun)
निरपराध
(Noun)
अपराधअपराध रहित
अभिमानी
(Adjective)
निरभिमान
(Adjective)
अभिमान
(Noun)
विनम्रता
(Noun)
अभिमान
(Noun)
❌ निरभिमान
(Adjective)
अमर
(Adjective)
मर्त्य
(Adjective)
अमरता
(Noun)
मृत्यु
(Noun)
बली / सबल / बलवान् निर्बल (Adjective)
बल
(Noun)
निर्बलता / बलहीनता (Noun)बल
(Noun)
❌ निर्बल (Adjective)
आहारी
(Adjective)
निराहार
(Adjective)
आहार
(Noun)
❌ निराहार (Adjective)
रोगी निरोग / स्वस्थ रोगी ❌ निरोगी (No such word exist)
रोग स्वास्थ्य
छल
(Noun)
निश्छलता
(Noun)
छल
(Noun)
❌ निश्छल
(Adjective)
छली
(Adjective)
निश्छल
(Adjective)
कपट
(Noun)
निष्कपटता
(Noun)
कपटी
(Adjective)
निष्कपट
(Adjective)
अहंकारीनिरहंकार
(Adjective)
अहंकार
(Noun)
विनम्रता / सौम्यता (Noun)अहंकार
(Noun)
❌ निरहंकार
(Adjective)
धनी
(Adjective)
निर्धन
(Adjective)
धन
(Noun)
❌ निर्धन
(Adjective)
समृद्ध / समृद्धिशालीअकिंचन / निर्धन❌ समृद्धशाली
(अशुद्ध वर्तनी)
समृद्धि
(Adjective)
निर्धनता
(Adjective)
  उत्साही
(Adjective)
निरुत्साह / हतोत्साह (Adjective)
उत्साह
(Noun)
तन्द्रा / आलस्य (Noun)उत्साह
(Noun)
❌ निरुत्साह
(Adjective)
कलंकित / कलंकी
(Adjective)
निष्कलंक
(Adjective)
कलंक
(Noun)
निष्कलंकता
(Noun)
कलंक
(Noun)
❌ निष्कलंक
(Adjective)
नामी / नामवर / नेकनाम बदनामकंपितनिष्कंप
उद्यमी
(Adjective)
निरुद्यम
(Adjective)
उद्यम
(Noun)
❌ निरुद्यम
(Adjective)
उद्यम
(Noun)
आलस्य
(Noun)
तेजवान् / तेजस्वी
(Adjective)
निस्तेज
(Adjective)
तेज
(Noun)
❌ निस्तेज
(Adjective)
दयालु / दयावान् / सदय निर्दयदयाक्रूरता / निर्ममता
दोषी / सदोषनिर्दोषदोषनिर्दोष
प्रभावान् हतप्रभ
प्रभावीनिष्प्रभाव प्रभाव❌ निष्प्रभाव
शंकित / सशंकनिशंक / निःशंक अनाथसनाथ
शक्तिशाली / सशक्तनिश्शक्त / निःशक्त / शक्तिहीनसारवान् निस्सार / निःसार / सारहीन
सापेक्ष / आपेक्षिकनिरपेक्षसार्थक / अर्थवान् निरर्थक
आशावान्निराश / हताशआशा
(Noun)
निराशा
(Noun)
भयभीतनिर्भय / निर्भीक (Adjective)
भय
(Noun)
साहस
(Noun)
भय
(Noun)
❌ निर्भय
(Adjective)
हयादार
(Adjective)
बेहया
(Adjective)
हया
(Noun)
बेहयाई
(Noun)
हया
(Noun)
❌ बेहया (Adjective)
ईमानदार बेईमानईमान
(Noun)
बेईमानी
(Noun)
सशस्त्रनिरस्त
साक्षरनिरक्षर
अक्षर क्षरअक्षर ❌ निरक्षर
साकारनिराकारभीरु निर्भीक
सलज्ज / लज्जालुनिर्लज्जमलिन निर्मल
लोभी निर्लोभकामी / सकाम निष्काम
सायास / आयासअनायाससादरनिरादर
स्पृहणीयनिःस्पृह
स्वार्थी निःस्वार्थ
स्वार्थपरार्थ / परमार्थ स्वार्थ❌ निःस्वार्थ
सविकार / विकारीनिर्विकारविकार❌ निर्विकार
सवर्ण विवर्ण
सगुण / गुणवानुनिर्गुण
बुद्धिमान्मूर्ख / हतबुद्धि / बुद्धिहीन

महत्त्वपूर्ण विलोम शब्द (Important Vilom Shabd)

Question : विलोम शब्द कितने प्रकार के होते हैं?

शब्द       विलोमशब्द विलोम
अंतरंग बहिरंगअंतर्मुखी बहिर्मुखी 
अकंटककंटकितअकरालकराल
अकृषकृषअक्खड़विनीत
अक्रम क्रमवारअक्षतविक्षत 
अक्षय क्षयशीलअक्षर क्षर
अक्षिहीन अक्षिवानअग्निजल
अग्रज    अनुजअग्रालोकनपूर्वालोकन/पूर्वदृश्य
अज्ञ / अनभिज्ञ     विज्ञ/अभिज्ञ/ प्रज्ञअटलडाँवाडोल, ढुलमुल
अति      अल्प   अतिथिअतिथेय
अतिवृष्टि / आवृष्टि अनावृष्टि  (अल्पवृष्टि❌) अत्यधिकअत्यल्प, स्वल्प
अदृत अनादृत, निरादृत, तिरस्कृतअधिकृत अनधिकृत
अधिमूल्यन अवमूल्यनअधुनातन ( नवीन)सनातन
अध्यात्मवादी जड़तावादीअनंत     सांत, ससीम
अनन्य संक्रामकता अन्य संक्रामकताअनपघातअपघात
अनल्प अल्पअनवाच्छिन्न अवच्छिन्न 
अनाजी फलाहारीअनात्यंतिकअविराम
अनासीन आसीनअनिवार्यऐच्छिक/ वैकल्पिक/ निवार्य
अनुकूल प्रतिकूलअनुग्रहदण्ड/कोप/विग्रह
अनुदार उदारअनुरक्तविरक्त
अनुरक्ति          विरक्तिअनुलोमविलोम/ प्रतिलोम
अनुषांगिक प्रमुख/ मुख्यअन्वयअनन्वय
अन्विति अनन्वितिअपकर्षउत्कर्ष
अपराधी निरपराधअपशकुनशकुन 
अपेक्षा   उपेक्षाअभिमानीनिरभिमान
अभिशाप आशीष/ वरदानअभिसारविछोह
अभेद भेद/ संभेदअमरमर्त्य
अमावस्या पूर्णिमाअमितपरिमित 
अर्जन व्ययनअर्पणग्रहण
अर्याधिन / अर्वाचीन        प्राचीन अल्पमहा/ बहु/ प्रचुर
अल्पज्ञ सर्वज्ञअल्पप्राणमहाप्राण
अवडीन उड्डीनअवनिअम्बर 
अवर प्रवरअवरोहआरोह
अवशेष नि:शेषअविर्भाव तिरोभाव/ अवसान
अश्लीलश्लीलअसीमससीम
असूया अनसूयाअस्तिरूपनास्तिक
आकर्षक अनाकर्षण/ अपकर्षण/ विकर्षणआकलन विकलन
आकाश पाताल आकाश वृत्ति (जिसकी जीविका निश्चित ना हो)      सुवृत्ति (जिसकी जीविका निश्चित हो)
आकीर्ण विकीर्णआकृष्ट  विकृष्ट 
आचार अनाचारआज्ञापालनअवज्ञा
आडंबर सादगीआत्मनिर्भरअनुजीवी/ परजीवी
आदान          प्रदानआद्यअंत्य
आधार   आधेय आनंदविषाद/ शोक
आपत्ति संपत्तिआपसदारीदुजायगी
आबाल वृद्धआभ्यंतरनिरामिष
आमिष निरामिष
आराध्य दूराध्य
आरूढ अनारूढ
आरोह  अवरोह
आर्जव अनार्जव, कौटिल्य
आर्द्र अनार्द्र/ शुष्क
आर्ष अनार्ष
आलसी कर्मठ/ कर्माण्य
आवर्तक अनावर्तक
आवर्षण अनावर्षण
आविर्भाव           तिरोभाव 
आवेशित             अनावेशित
आशा निराशा/ दुराशा
आशीष अभिशाप
आशीर्वाद अभिशाप/ शाप
 आसक्त अनासक्त/ विरक्त
आहत अनाहत/निराहत/ तिरस्कृत
आहूत अनाहूत
आह्लाद विषाद
इंद्र इंद्राणी
इकतरफ  दुतरफा
इति       अथ
इति श्री     श्री गणेश
इप्सित अनीप्सित 
इल्तिजा हुक्म
इष्ट अनिष्ट
उक्त       अनुक्त 
उगण गणी
उग्र सौम्य
उघड़ सुघड़
उज्जवल धूमिल
उटज प्रासाद
उढ़ा अनूढ़ा
उत्कर्ष   अपकर्ष
उत्तरीय अधोवस्त्र
उत्तेजित शमित
उत्थित पतित
उत्थित       पतित
उत्पन्न अनुत्पन्न/ मृत
उत्रेतन प्रशमन
उदय अस्त
उदयाचल अस्ताचल
उदात्त    अनुदात्त
उदार    अनुदार
उदासीन आसक्त
उदित अस्त
उदीची प्रतीची
उद्धत विनीत / सौम्य
उद्यम आलस्य
उद्यमी आलसी/ निरुद्यम
उद्विग्न निरुद्विग्न/ अनुद्विग्न 
उद्वेग निरुद्वेग
उन्मत्त अनुनमत्त
उन्मीलन निमीलन / रोपण  
उन्मुख विमुख
उपकार अपकार / अनुपकार (प्रतिकार ❌)
उपमेय उपमान/अनुपमेय
उपरि अध:
उल्लास विषाद
ऊपरि अध:
ऋजु      वक्र  
ॠत अनृत
एकाकी दुकेला
एकाग्रचित दुचित्ता/ अन्यमनस्क
ऐब खूबी
ऐश्वर्य अनैश्वर्य/ दैन्य
ओछापन बड़प्पन
ओजस्वी निस्तेज
ओदीच्य दक्षिणात्य
औंधाना सीधा करना
कंजूस उदार/मुक्तहस्त
 कथित अकथित
करुण निष्ठुर
कर्कश मधुर
कामी निष्काम
कीर्ति अपकीर्ति
कुंजर कीरी
कुमारी विवाहित
कुसुम वज्र
कृतज्ञ       कृतघ्न 
कृत्रिम   प्राकृतिक / नैसर्गिक
कृश हृष्ट–पुष्ट
कौटिल्य आजर्व
क्षणिकशाश्वत
क्षर       अक्षर    
क्षीण पुष्ट
खग मृग
खीझना रीझना
खेचर भूचर
गणतंत्र राजतंत्र
गण्य अगण्य
गत आगत / प्रत्यागत
गमन / प्रस्थान    आगमन
गीत अगीत
गुण        दोष  
गुणाढ्य गुणहीन
गृही अगृही
गौरव     लाघव  
ग्रथित विकिर्ण
ग्रस्त     मुक्त 
ग्रहितादाता
ग्राह्य अग्राह्य / त्याज्य
घटक समुदाय
घरेलू बाहरी / वन्य / जंगली
घोष निर्घोष / अघोष
चपल गंभीर
चांचल्यस्थैर्य
चाटुकार स्वाभिमानी
चिरंतन  नश्वर 
च्युत अच्युत
छली निश्छल
छादन प्रकाशन
जंगम    स्थावर 
जटिल सरल
जड़        चेतन
जनाकीर्ण जनहीन
जल निर्जल / स्थल
जारज औरस
जीजिविषा मुमूर्षा
जोड़ घटाव
ज्योति तम
ज्वलन शमन
झंकृत निस्तब्ध
ठोस द्रव / खोखला
ठौर कुठौर
ढाढ़सत्रास
तटस्थ आसक्त
तनुता पुष्टता
तन्वंगी स्थुलांगी
तारुण्य   वार्द्धक्य
तिमिर   आलोक
तीक्ष्ण    मंद
तुष्ट रूष्ट
तृप्त अतृप्त /तृषित
तृष्णा वितृष्णा/तृप्ति
त्यक्त ग्रहित
दक्षिण   ‘वाम’ या ‘उत्तर’
दमित उत्तेजित
दुर्दांत शांत
दुष्कर सुकर
देह विदेह
द्रुत मंद/मंथर
द्वेष सद्भावना
धनवान अकिंचन           
धनी     निर्धन   
धीरोदात्त धीरोद्धत
धूमिल धवल
धृष्ट विनम्र/विनीत
ध्रुव अस्थिर
नत अवनत
नपुंसक पुंसत्वान
नराधम नरपुंगव
निंदा श्लाध्य/स्तुति
निंद्य वंद्य/श्लाघ्य
निकृष्ट श्रेष्ठ/उत्कृष्ठ
निरामिषसामिष
निरुजतारुग्णता
निर्दय     सदय
निर्भीक कातर/कायर
निषिद्ध विहित
नीचाशय सदाशय
नेक बद
न्यून      अधिक  
पत्र पत्ता/चिट्ठी/पंख
परिश्रम              विश्राम
पर्णकुटी प्रासाद
पाश्चात्य            पौरस्त्य / पौवार्त्य
पुरस्कार           तिरस्कार
पुष्ट       क्षीण    
पूत अपूत
पूर्व (पहले) उत्तर (बाद में)
पूर्ववर्ती परवर्ती/उत्तरवर्ती
पोषक शोषक
प्रगति प्रतिगमन
प्रचुर अल्प/ विरल
प्रच्छन्न प्रत्यक्ष
प्रतिकूल अनुकूल
प्रत्यक्ष   परोक्ष   
प्रत्यय अप्रत्यय
प्रफुल्लम्लान
प्रभावी अप्रभावी / निष्प्रभावी / प्रभावशून्य
प्रवर अवर
प्रवृत्तिनिवृत्ति (अनावृत्ति❌)
प्रवैगिकस्थैतिक
प्रसारण संकुचन/आंकुचन
प्राची (पूरब)     प्रतीची (पश्चिम)
बहिरंग अंतरंग  
बाह्य अभ्यंतर/अंतर
ब्रह्मा      जीव     
भंजक योजक
भगवान भगवती
भूगोल खगोल
भूत       भविष्य
भूमिका उपसंहार
भौतिक आध्यात्मिक
भ्रामक निश्चयात्मक
मंथर क्षिप्र
मधुर     कटु
मध्याह्न निशीथ
महात्मा दुरात्मा
मानवता नृशंसा
मुख प्रतिमुख/पृष्ठ
मूक       वाचाल
मेल अनबन / वैमनस्य
मौन      मूकता
यति गृहस्थ
यथार्थ कृत्रिम / कल्पित / आदर्श
यथेष्ठ कम
युयुप्सा मैत्री
राजा     रंक      
रिपु मित्र
रुक्ष मृदु
रुग्ण स्वस्थ
लघु दीर्घ/गुरु
लब्ध प्रदत्त
लालसा विरक्ति
वंध्या उर्वरा
वर्ण विवर्ण
वादी प्रतिवादी
विकर्मी दिव्यकर्मी
विग्रह समास/संधि
विनत    उद्धत    
विपत्ति संपत्ति  
विपद संपद
विराट   क्षुद्र      
विवाद निर्विवाद
विवेकी अविवेकी
विस्तार संक्षेप ( लघु/सूक्ष्म ❌)
विहित निषिद्ध
वैमनस्य सौमनस्य
व्यष्टि समष्टि
शठता सज्जनता
शमित उत्तेजित
शिखर तल
शुक्ल     कृष्ण
शोषक पोषक
श्यामा गौरी
संकलन व्यकलन
संकल्प विकल्प
संकीर्ण विकीर्ण
संकोच असंकोच/प्रसार
संग कुसंग/निस्संग
संदूषित संशोधित
संधि       विग्रह
संयोग   वियोग 
संश्लेषण विश्लेषण
सकाम निष्काम
सगुण     निर्गुण  
सगुरा निगुरा
सचेत अचेत/ बेखबर/गाफिल
सदैव विरल
समष्टि ( सबका) व्यष्टि( व्यक्तिगत)
समास  व्यास
समीची ( दक्षिण)            उदीची ( उत्तर)
समूल निर्मूल
सम्मानित अपमानित/उपेक्षित
सहयोग प्रतियोग, (प्रतिद्वंदी ❌)
सहोदर अन्योदर्य
सांत अनंत
सात्विक तामसिक
साधु      असाधु
सानुनासिक निरनुनासिक
सापेक्ष   निरपेक्ष
सामान्य              विशिष्ट 
सारयुक्त थोथा/ निस्सार
साहचर्य         अलगाव / पृथकरण          
सुकृति दुष्कृति/कुकृति
सुधा गरल/विष/हलाहल   
सुलभ दुर्लभ
सुषुप्ति जागरण / जागृति
सृष्टि संहार / ध्वंस / प्रलय
सौम्य    उग्र      
स्निग्ध रूक्ष /अस्निग्ध
स्पृश्य     अस्पृश्य
स्याहसफेद
स्वकीय परकीय
स्वजाति             विजाति
स्वधर्म परधर्म / विधर्म
स्वल्पायु             चिरायु
स्वानुभूति परानुभूति
स्वायत्त परायत्त
हमदर्द बेदर्दहर्षशोक/विषाद
हास विहास (अहास ❌)हुनराबेहुनरा
हेय        ग्राह्यह्रास      वृद्धि

👉🖱 Devi Devtao se Sambandhit Paryayvachi Shabd

Vilom Shabd ke 4 Bhed
Important Vilom Shabd, Kathin Vilom Shabd, Vilom Shabd ke 4 Bhed
Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You cannot copy content of this page